प्राथमिक शिक्षक होण्यासाठीची पात्रता: NCTE 2010 च्या नियमावलीनुसार

शिक्षण हक्क कायदा (RTE) 2009 अंतर्गत, इयत्ता 1 ली ते 8 वी च्या वर्गांना शिकवण्यासाठी शिक्षकांची किमान पात्रता काय असावी, याबाबत राष्ट्रीय अध्यापक शिक्षा परिषदेने (NCTE) 23 ऑगस्ट 2010 रोजी एक महत्त्वाची अधिसूचना जारी केली. जर तुम्ही महाराष्ट्रात किंवा देशात कोठेही शिक्षक म्हणून नोकरी मिळवू इच्छित असाल, तर हे नियम समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, केवळ D.Ed किंवा B.Ed पदवी असून चालत नाही, तर TET (शिक्षक पात्रता परीक्षा) उत्तीर्ण असणे हे या अधिसूचनेनुसार अनिवार्य करण्यात आले आहे.

---

1. इयत्ता 1 ली ते 5 वी साठी शिक्षकाची पात्रता (Primary Teacher – Class I to V

जर तुम्हाला प्राथमिक शाळेत इयत्ता 1 ली ते 5 वी च्या विद्यार्थ्यांना शिकवायचे असेल, तर खालीलपैकी एक शैक्षणिक अर्हता तुमच्याकडे असणे आवश्यक आहे:

क्र.	शैक्षणिक अर्हता (Educational Qualification)	व्यावसायिक अर्हता (Professional Qualification)
1	12 वी उत्तीर्ण (किमान 50% गुणांसह)	2 वर्षांचा डिप्लोमा इन एलिमेंटरी एज्युकेशन (D.Ed/D.El.Ed)
2	12 वी उत्तीर्ण (किमान 45% गुणांसह)	2 वर्षांचा डिप्लोमा इन एलिमेंटरी एज्युकेशन (NCTE 2002 च्या नियमांनुसार) +1
3	12 वी उत्तीर्ण (किमान 50% गुणांसह)	4 वर्षांचा B.El.Ed कोर्स
4	12 वी उत्तीर्ण (किमान 50% गुणांसह)	2 वर्षांचा डिप्लोमा (विशेष शिक्षण/Special Education)

🔴 महत्वाची अट: वरील कोणत्याही पात्रतेसोबतच उमेदवाराने शासनामार्फत घेतली जाणारी शिक्षक पात्रता परीक्षा (TET) उत्तीर्ण असणे अनिवार्य आहे.

---

2. इयत्ता 6 वी ते 8 वी साठी शिक्षकाची पात्रता (Upper Primary Teacher – Class VI to VIII)

उच्च प्राथमिक स्तरावर (6 वी ते 8 वी) शिकवण्यासाठी पदवी (Graduation) असणे आवश्यक आहे. याचे निकष खालीलप्रमाणे आहेत:

क्र.	पदवी (Graduation)	व्यावसायिक अर्हता (Professional Qualification)
1	B.A. / B.Sc.	2 वर्षांचा डिप्लोमा इन एलिमेंटरी एज्युकेशन (D.Ed)
2	B.A. / B.Sc. (किमान 50% गुणांसह)	1 वर्षाचा B.Ed (Bachelor in Education)
3	B.A. / B.Sc. (किमान 45% गुणांसह)	1 वर्षाचा B.Ed (NCTE च्या वेळोवेळीच्या नियमांनुसार)
4	12 वी उत्तीर्ण (किमान 50%)	4 वर्षांचा B.El.Ed कोर्स
5	12 वी उत्तीर्ण (किमान 50%)	4 वर्षांचा B.A./B.Sc.Ed किंवा B.A.Ed./B.Sc.Ed
6	B.A. / B.Sc. (किमान 50% गुणांसह)	1 वर्षाचा B.Ed (विशेष शिक्षण/Special Education)

🔴 महत्वाची अट: या पदासाठी सुद्धा शिक्षक पात्रता परीक्षा (TET) उत्तीर्ण असणे बंधनकारक आहे.

महत्त्वाचे नियम आणि अटी (Key Highlights)

NCTE च्या या अधिसूचनेत काही विशेष तरतुदी देखील करण्यात आल्या आहेत:

• डिग्री/डिप्लोमाची मान्यता: शिक्षकी पेशासाठीचे सर्व डिप्लोमा किंवा डिग्री कोर्सेस हे NCTE (National Council for Teacher Education) कडून मान्यताप्राप्त असावेत.
• विशेष शिक्षण (Special Education): जर तुमचा डिप्लोमा किंवा B.Ed ‘विशेष शिक्षण’ या प्रकारातील असेल, तर तो RCI (Rehabilitation Council of India) कडून मान्यताप्राप्त असणे आवश्यक आहे.
• TET परीक्षा: ही परीक्षा केंद्र सरकार किंवा राज्य सरकारमार्फत NCTE च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार घेतली जाईल.

4. जुन्या शिक्षकांसाठी काय नियम आहेत? (For Existing Teachers)

ज्या शिक्षकांची नियुक्ती या अधिसूचनेच्या आधी झाली आहे, त्यांच्यासाठी खालील सवलती आहेत:

1. 3 सप्टेंबर 2001 पूर्वी नियुक्त शिक्षक: यांना वरील नवीन पात्रता निकष पूर्ण करण्याची गरज नाही. त्यांची नियुक्ती तत्कालीन भरती नियमांनुसार कायम राहील.
2. 3 सप्टेंबर 2001 नंतर नियुक्त शिक्षक: ज्यांची नियुक्ती 2001 च्या NCTE नियमांनुसार झाली आहे, ते देखील पात्र समजले जातील.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

NCTE ची 23 ऑगस्ट 2010 ची अधिसूचना ही शिक्षक भरती प्रक्रियेचा पाया आहे. तुम्ही D.Ed केले असेल किंवा B.Ed, जर तुम्हाला जिल्हा परिषद किंवा खाजगी अनुदानित शाळांमध्ये शिक्षक व्हायचे असेल, तर शैक्षणिक पात्रता + व्यावसायिक पात्रता + TET हे समीकरण पूर्ण करणे आवश्यक आहे. शिक्षक भरती आणि संचमान्यतेच्या अशाच महत्त्वाच्या अपडेट्ससाठी https://govtgr.com/ ला नियमित भेट द्या.